«Δεν θέλω να πάω σχολείο»

Πολύ συχνά η φράση αυτή, «Δεν θέλω να πάω σχολείο», μπορεί να προκαλέσει ανησυχία, θυμό ή αμηχανία στους γονείς. Τι σημαίνει όμως πραγματικά;

Δεν υπάρχει μία και μοναδική εξήγηση για την άρνηση ενός παιδιού να πάει σχολείο. Για ένα παιδί μπορεί να αποτελεί έκφραση άγχους αποχωρισμού, ενώ για ένα άλλο μπορεί να σχετίζεται με φόβο αποτυχίας, δυσκολίες στις σχέσεις με τους συνομηλίκους, μαθησιακές δυσκολίες ή την αίσθηση ότι οι απαιτήσεις του σχολείου είναι περισσότερες από όσες μπορεί να διαχειριστεί.

Η σύγχρονη βιβλιογραφία αντιμετωπίζει τη σχολική άρνηση ως ένα σύνθετο φαινόμενο και όχι ως απλή «απροθυμία» ή «κακή συμπεριφορά». Συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν αναδείξει ιδιαίτερα τη σχέση της με το άγχος, αλλά και με διαφορετικές ατομικές, οικογενειακές, κοινωνικές και σχολικές παραμέτρους. Για τον λόγο αυτό, πριν προσπαθήσουμε να πείσουμε ένα παιδί να πάει σχολείο, έχει σημασία να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε -τι ακριβώς κάνει το σχολείο δύσκολο για εκείνο.

• Το άγχος δεν εκφράζεται πάντα με τη φράση «φοβάμαι».

Στα παιδιά μπορεί να εμφανιστεί μέσα από σωματικά συμπτώματα, όπως πόνος στην κοιλιά, ναυτία ή πονοκέφαλος, αλλά και μέσα από κλάμα, εκνευρισμό, δυσκολία να αποχωριστούν τον γονέα ή έντονη αντίσταση πριν από την αναχώρηση για το σχολείο.

Έτσι, ένας γονιός μπορεί να ακούει: «Με πονάει η κοιλιά μου».

Το παιδί όμως μπορεί να προσπαθεί να επικοινωνήσει: «Φοβάμαι αυτό που θα συμβεί όταν πάω σχολείο».

Η σύνδεση ανάμεσα στο άγχος και στις δυσκολίες σχολικής φοίτησης έχει τεκμηριωθεί σε συστηματικές ανασκοπήσεις, με το άγχος να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που σχετίζονται με τη σχολική άρνηση.

• Για ορισμένα παιδιά, η δυσκολία βρίσκεται στις απαιτήσεις της σχολικής επίδοσης.

Ένα παιδί που δυσκολεύεται στην ανάγνωση, στη γραφή, στα μαθηματικά ή στη συγκέντρωση μπορεί να βιώνει επαναλαμβανόμενες εμπειρίες αποτυχίας ή σύγκρισης με τους συνομηλίκους του. Τότε το «δεν θέλω να πάω σχολείο» μπορεί να σημαίνει: «Δεν θέλω να ξαναβρεθώ σε μια κατάσταση στην οποία νιώθω ότι δεν τα καταφέρνω».

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η έρευνα δεν περιορίζει τους παράγοντες της σχολικής άρνησης στο άγχος. Η συστηματική ανασκόπηση των Leduc και συνεργατών ανέδειξε, μεταξύ άλλων, τις διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες και τις ακαδημαϊκές και κοινωνικές ανησυχίες ως σημαντικούς παράγοντες που διαφοροποιούν τα παιδιά με σχολική άρνηση από τους συνομηλίκους τους. Αυτό μας υπενθυμίζει κάτι σημαντικό: μερικές φορές το παιδί δεν χρειάζεται περισσότερη πίεση· χρειάζεται διαφορετικό τρόπο υποστήριξης.

• Δυσκολίες με τους συνομηλίκους, κοινωνικό άγχος, αίσθημα απομόνωσης ή εμπειρίες εκφοβισμού μπορεί να κάνουν το σχολικό περιβάλλον ιδιαίτερα απειλητικό για ένα παιδί.

Η διερεύνηση της σχέσης του παιδιού με τους συνομήλικους μπορεί να μας οδηγήσει σε μια πολύ διαφορετική κατανόηση της συμπεριφοράς του. Πρόσφατη ανασκόπηση έχει επίσης αναδείξει τη σχέση της σχολικής άρνησης με κοινωνικές δυσκολίες, χαμηλή αυτοαντίληψη και εμπειρίες εκφοβισμού, μεταξύ άλλων παραγόντων. Το πρώτο βήμα δεν είναι να εξαφανίσουμε αμέσως τη δυσκολία, αλλά να προσπαθήσουμε να την ακούσουμε.

Αντί για: «Δεν υπάρχει κανένας λόγος να φοβάσαι.» θα μπορούσαμε να πούμε: «Βλέπω ότι σου είναι δύσκολο να πας σχολείο. Θέλω να καταλάβω τι σε δυσκολεύει περισσότερο.»

Αντί για: «Όλα τα παιδιά πάνε σχολείο, πρέπει να πας κι εσύ.» μπορούμε να προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε: «Τι είναι αυτό που σε αγχώνει περισσότερο όταν σκέφτεσαι το σχολείο;»

Η αποδοχή του συναισθήματος δεν σημαίνει ότι αποδεχόμαστε την αποφυγή. Σημαίνει ότι προσπαθούμε πρώτα να κατανοήσουμε τη λειτουργία της συμπεριφοράς, ώστε να μπορέσουμε στη συνέχεια να βοηθήσουμε το παιδί να αντιμετωπίσει αυτό που το δυσκολεύει. Παράλληλα, όταν η δυσκολία επιμένει ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα και τη σχολική φοίτηση, είναι σημαντικό να αναζητηθεί η κατάλληλη υποστήριξη. Η έγκαιρη και ολοκληρωμένη αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των παραγόντων που βρίσκονται πίσω από τη σχολική άρνηση και στον σχεδιασμό της κατάλληλης παρέμβασης. Και πολλές φορές, η πρώτη ουσιαστική αλλαγή ξεκινά όταν ο ενήλικας σταματήσει για λίγο να βλέπει μόνο τη συμπεριφορά και προσπαθήσει να ακούσει, το μήνυμα που βρίσκεται πίσω από αυτήν.

Όταν η κατανόηση γίνεται το πρώτο βήμα για την αλλαγή

Η σχολική άρνηση δεν αφορά μόνο το παιδί. Συχνά επηρεάζει ολόκληρη την οικογένεια και μπορεί να δημιουργήσει έναν κύκλο άγχους, συγκρούσεων και αδιεξόδου. Για τον γονιό, το να γνωρίζει πώς να ανταποκριθεί σε αυτή τη δυσκολία χωρίς να ενισχύσει άθελά του την αποφυγή, αλλά και χωρίς να αγνοήσει το συναίσθημα του παιδιού, δεν είναι πάντα εύκολο.

Η συμβουλευτική γονέων μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να κατανοηθεί καλύτερα τι βρίσκεται πίσω από τη σχολική άρνηση και πώς η οικογένεια μπορεί να ανταποκριθεί με τρόπο υποστηρικτικό και σταθερό. Μέσα από τη συνεργασία με τον ειδικό, οι γονείς μπορούν να ενισχύσουν την επικοινωνία με το παιδί, να αναγνωρίσουν τις ανάγκες και τις δυσκολίες του και να αναζητήσουν πιο αποτελεσματικούς τρόπους διαχείρισης των καθημερινών προκλήσεων.

Στο κέντρο μας, η συμβουλευτική γονέων αποτελεί μια διαδικασία συνεργασίας και εξατομικευμένης υποστήριξης. Στόχος δεν είναι απλώς να «πειστεί» το παιδί να πάει σχολείο, αλλά να διερευνηθεί τι κάνει τη σχολική φοίτηση δύσκολη για το συγκεκριμένο παιδί και, σε συνεργασία με την οικογένεια και όπου χρειάζεται με το σχολικό πλαίσιο, να αναζητηθούν τρόποι που θα ενισχύσουν την αίσθηση ασφάλειας, τη λειτουργικότητα και τη σταδιακή αντιμετώπιση της δυσκολίας.

Γιατί πίσω από το «δεν θέλω να πάω σχολείο» μπορεί να υπάρχει ένα παιδί που δεν χρειάζεται περισσότερη πίεση, αλλά περισσότερη κατανόηση και την κατάλληλη υποστήριξη για να μπορέσει να αντιμετωπίσει αυτό που το δυσκολεύει.

Μαρία Κόλλια

Ψυχολόγος MSc

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Kearney, C. A. (2008). School absenteeism and school refusal behavior in youth: A contemporary review. Clinical Psychology Review, 28(3), 451–471. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2007.07.012
• Leduc, K., Tougas, A.-M., Robert, V., et al. (2024). School refusal in youth: A systematic review of ecological factors. Child Psychiatry & Human Development, 55, 1044–1062. https://doi.org/10.1007/s10578...
• Chockalingam, M., Skinner, K., Melvin, G., & Yap, M. B. H. (2023). Modifiable parent factors associated with child and adolescent school refusal: A systematic review. Child Psychiatry & Human Development, 54, 1459–1475. https://doi.org/10.1007/s10578-022-01358-z
• Maynard, B. R., Brendel, K. E., Bulanda, J. J., Heyne, D., Thompson, A. M., & Pigott, T. D. (2015). Psychosocial interventions for school refusal with primary and secondary school students: A systematic review. Campbell Systematic Reviews, 11(1), 1–76. https://doi.org/10.4073/csr.2015.12
• Pina, A. A., Zerr, A. A., Gonzales, N. A., & Ortiz, C. D. (2009). Psychosocial interventions for school refusal behavior in children and adolescents. Child Development Perspectives, 3(1), 11–20. https://doi.org/10.1111/j.1750...